صاف نیوز: در روزهای گذشته فیلمی از علی دینی عضو هیات علمی موسسه پژوهش‌های بازرگانی در «نود اقتصادی» منتشر شد که وی در آن فیلم می‌‎گوید: “حدود ۱۵ سال پیش متنی از دکتر حسن سبحانی منتشر شد که در آن نوشته آقای سبحانی این سوال را که چرا شبکه بانکی در سود و زیان تسهیلاتی که می‌دهد مشارکت نمی‌کند؟ مطرح کرده بود. من همان زمان مطلبی انتقادی را روی بحث ایشان نوشتم و آنجا گفتم این موضوع مانند این است که شما در قوانین راهنمایی و رانندگی یک تبصره‌ای بگذارید که اگر کسی به قصد خودکشی خودش را جلوی ماشین انداخت راننده به هیچ وجه مقصر نیست.” اظهارات مطرح شده از سوی آقای دینی نه تنها در تضاد کامل با اقتصاد اسلامی و نص صریح بانکداری بدون ربا قراردارد، بلکه آنقدر سطحی و غیرتخصصی و البته عجیب بود که مجبور شدم خیلی کوتاه نه از باب پاسخ به ایشان که از جهت تنویر افکار درباره آن بنویسم.

اولا، آنچه از سوی اقتصاددانان اسلامی تحت عنوان سود وزیان مطرح می‌شود مربوط به عقد مشارکت به عنوان یکی از ۱۳ عقد موجود در قانون بانکداری بدون ربا و البته یکی از پرکاربردترین عقود شرعی در نظام بانکی است. بر این اساس بانک به عنوان محلی برای اتصال و ارتباط سپرده گذاران (دارندگان حقیقی و حقوقی منابع ریالی مازاد) و تسهیلات گیرندگان (کارآفرینان و تولیدکنندگان دارای تخصص اما نیازمند منابع ریالی) عمل کرده و مالکیت منابع سپرده‌گذاران را بر عهده ندارد بلکه صرفا در عقد مشارکت وکالت سپرده گذاران را بر عهده گرفته و از سوی سپرده‌گذار منابع را در اختیار وام گیرنده قرار می‌دهد. پس در گام اول باید به این نکته دقت کرد که سپرده‌های مردم در بانک‌ها تحت مالکیت بانک‌ها نیست، بلکه بانک از سوی سپرده‌گذاران صرفا وکالت دارد. در حالی که از نگاه این افراد بانک واسطه وجوه است و صرفا بدون ایجاد تغییر در ماهیت حقوقی پول فقط قرض می‌گیرد و قرض می‌دهد. خطای اول این افراد در چنین اظهاراتی ریشه در این نگاه دارد.

دوم، در عقد مشارکت، بانک از باب تخصصی که دارد به عنوان وکیل، منابع سپرده گذاران را در طرح ها و پروژه هایی سرمایه گذاری می کند که از طریق اعتبارسنجی و بررسی شرایط اقتصادی کشور به سودده بودن آن پروژه و قابلیت های فرد وام گیرنده اطمینان داشته باشد. طبق عقد موجود در انتهای فعالیت (آغاز سوددهی و تولید محصول) طرفین بر اساس قرارداد و به نسبت مشارکت شان از سود اقتصادی آن طرح بهره مند می شوند. در این میان اگر به هر دلیلی پروژه یا طرح با زیان مواجه شد اتفاقی برای اصل سرمایه نیفتاده بلکه سودی ایجاد نشده است که طبیعی است همانطور که طرفین مشارکت یعنی بانک ( به عنوان نماینده و وکیل سپرده کذار) و تسهیلات گیرنده ( به عنوان تولید کننده) از سود ایجاد شده بهره مند می شوند باید در ضرر نیز سهیم باشند. برای درک بهتر ماجرا به این مثال دقت کنید:
یک صیاد به دلیل نداشتن امکانات صید از جمله قایق، تور و سرمایه اولیه به دنبال تسهیلات بانکی است تا با منابعی که از بانک می گیرد فعالیت های خود را گسترش دهد. در اینجا طبق قراردادی مشخص میزان سود از صید میان خود به عنوان انجام دهنده کار و بانک به عنوان کسی که سرمایه این فعالیت را در اختیار او قرارداده تقسیم می شود. در بانکداری سرمایه داری اگر در دریا طوفان شده و قایق صیاد دچار سانحه شود یا صید انجام شده به هر دلیلی از بین رود این موضوع ارتباطی به بانک نداشته و وام گیرنده موظف است اقساط بانک را به هر طریقی پرداخت کند. از دل این موضوع است که پدیده تولیدکنندگان ورشکسته و بنگاه های تعطیل و… بیرون می‌آید. در بانکداری اسلامی اما اگر شراکت در سود وجود دارد طبیعی است که این شراکت باید در ضرر نیز وجود داشته باشد که امری کاملا عقلانی و منطقی است. اما سوال این است این شراکت در ضرر دلیل بر این است که صیاد تعمدا کشتی خود را شکسته یا صید خود را دور بریزد؟ یا اصولا این موضوع از توجه و همت صیاد نسبت به کار خود می کاهد؟ باید اعتراف کنم تا کنون در زندگی ام چنین استدلالی نشنیده بودم.

سوما، جناب آقای دینی در جایی از فیلم منتشر شده گفته اند: “من همان زمان مطلبی انتقادی را روی بحث دکتر سبحانی نوشتم و آنجا گفتم این موضوع مانند این است که شما در قوانین راهنمایی و رانندگی یک تبصره ای بگذارید که اگر کسی به قصد خودکشی خودش را جلوی ماشین انداخت راننده به هیچ وجه مقصر نیست.” سوال این است که چه کسی مدعی شده است شریک بودن بانک ( به عنوان وکیل سپرده گذار) به این معناست که تسهیلات گیرنده در این زیان به هیچ وجه مقصر نیست که ایشان این موضوع را به مثال رانندگی مربوط دانسته اند؟ سخن در اقتصاد اسلامی حذف یک طرف و انداختن قصور به گردن طرف دیگر نیست بلکه دخیل بودن هر دو طرف در سود و زیان است. آقای دینی باید دقت کنند که معنای شراکت نفی نقش یک طرف و انداختن تقصیرها به گردن دیگری نیست طبیعتا همه ما تعریف واژه شراکت را می دانیم و نیازی به توضیح نیست. در بخش دیگری از فیلم منتشر شده این ادعا مطرح شده است که شراکت بانک در سود و زیان به افزایش مطالبات معوق می انجامد. اتفاقا باید گفت دلیل اصلی افزایش مطالبات معوق این است که بانک ها بدون توجه به نوع فعالیت اقتصادی یا محل هزینه منابعی که به عنوان تسهیلات پرداخت می شود صرفا با گرفتن وثایق بانکی، تسهیلات را پرداخت کرده و اصلا بعد از پرداخت تسهیلات دیگر کاری با وام دهنده و عملکرد آن ندارند. اتفاقی که امروز می افتد این است که بانک می گوید ما وام دادیم و دیگر با چیزی کار نداریم شما فقط اقساط ما را سر موعد پرداخت کنید حالا می خواهید با این پول زمین و خانه بخرید و بفروشید یا دلار و سکه خرید وفروش کنید. از قضا ریشه عمده گرفتاری های اقتصاد ایران و حملات سوداگرانه به بازارهای مختلف ریشه در همین عدم مشارکت دارد.

در خاتمه باید گفت جناب دینی! طبیعتا زمانی که پای بانک در مقام پاسخگویی وسط باشد هرگز اجازه نخواهد داد این پول ها صرفا در اختیار افرادی با رانت و رابطه قرار بگیرد، در واقع صرف داشتن وثیقه و سفارش موجب پرداخت تسهیلات نخواهد شد چرا که اگر بانک در فعالیتی حضور پیدا کند که منفعت و سود نداشته باشد علاوه بر سرمایه گذار، بانک (به عنوان وکیل سپرده گذار) نیز زیان خواهد دید. طبیعی است زمانی که امکان داشته باشد شما از برآیندی متضرر شوید تا زمانی که نتیجه هیچ ارتباطی به نفع یا ضرر شما نداشته باشد میزان دقت شما نیز متفاوت خواهد بود. این یک اصل ساده و البته عقلانی است.